و لفظ قوم به قول بعضى « 1 » از علماء مذكر است و اگر گاهى ضمير مؤنث به آن بر مىگردانند به اعتبار جماعت مىباشد . بعضى « 2 » ديگر گفته‌اند : مؤنث است . و در مصباح گفته « 3 » هم در مؤنث به كار مىرود و هم در مذكر . و اگر در جمله مورد بحث قوم نوح را تكذيب كننده همه مرسلين خوانده ، با اينكه ايشان به غير از نوح پيغمبر ديگرى را تكذيب نكردند ، از اين باب بوده كه دعوت انبياء و مرسلين يكى است و همه در دعوت به توحيد متفقند ، پس اگر مردمى يكى از ايشان را تكذيب كند در حقيقت همه را تكذيب كرده و به همين جهت خداى سبحان ايمان به بعضى از ايشان بدون بعض ديگر را كفر به همه آنان خوانده و فرموده : « إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّه وَرُسُلِه وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّه وَرُسُلِه وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا » « 4 » . بعضى « 5 » از مفسرين در پاسخ از اشكال بالا گفته‌اند : اين از قبيل تعبير معروفى است كه مىگويند فلانى چارپايان سوار مىشود و لباسهاى برد مىپوشد ، در حالى كه مىدانيم او سوار بيش از يك چارپا نشده و بيش از يك برد نپوشيده است ، چيزى كه هست مىخواهند كنايه بياورند از اينكه او جنس چارپا سوار مىشود ، نه همه چارپايان را . ولى توجيه اولى بهتر است ، و عين اشكال بالا و دو توجيه آن در آيه بعدى كه مىفرمايد : * ( « كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ » ) * و نيز آيه « كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ » و آيات ديگر مشابه آن نيز مىآيد . * ( « إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ نُوحٌ ألا تَتَّقُونَ » ) * . يعنى زمانى كه برادرشان نوح به ايشان گفت : آيا تقوا پيشه نمىكنيد ؟ و مراد از برادر هم نسب و خويشاوند است ، هم چنان كه مىگويند : اخو تميم و اخو كليب ، يعنى خويشاوند قبيله بنى تميم و بنى كليب ، و استفهام در جمله ، استفهام توبيخى است و معنايش اين است كه چرا تقوا پيشه نمىكنيد ؟

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 106 . ( 2 ) تفسير كشاف ، ج 3 ، ص 323 . ( 3 ) مصباح المنير ، ص 715 . ( 4 ) كسانى كه به خدا و فرستادگان او كفر مىورزند ، و مىخواهند بين خدا و فرستادگانش جدايى بيندازند ، و مىگويند ما به بعضى ايمان مىآوريم ، و به بعضى كفر مىورزيم ، و مىخواهند بين اين دو ، راهى جداگانه بگيرند ، ايشان نيز در حقيقت كافرند . سوره نساء آيه 150 و 151 . ( 5 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 106 .